BAIKALMEER

Van het Baikalmeer naar de Mongoolse grens:

Dit meer in Oost-Siberië is met zijn oppervlakte van 35.000 km2, één van de uitzonderlijke meren van het land en ook van de gehele wereld.

Meer in centraal Siberië. Het Bajkalmeer is 636 kilometer lang en 86 kilometer breed. De maximale diepte is ruim 1600 meter. Door deze omvang en vooral diepte bevat het Bajkalmeer ongeveer 20% van al het zoetwater ter wereld. 336 Rivieren voeden het meer, en één ontspringt er: de Angara. Driekwart van de diersoorten in het meer komt alleen daar voor. Het is de habitat van een zoetwaterzeehond, de Nerpa. Er leven doorzichtige diepzeevissen (of: diepmeervissen), de golomjanka, die levendbarend zijn. Veel vissen die hier voorkomen zijn alleen bekend als zoutwatervissen. Een oude legende vertelt dan ook dat er een onderaardse gang is tussen het meer en de Noordelijke IJszee. Een andere legende over het meer vertelt dat de oude man Bajkal 337 dochters had, waarvan er één verliefd werd op Jenisej en wegliep. In woede gooide Bajkal haar een steen achterna: de Sjaman, die ligt in de Angara waar de rivier ontspringt. Volgens een andere legende voeg je tien jaar aan je leven toe na een volledige duik in het meer. Het is onbekend of dit komt door de zuiverheid van het water, dat gereinigd wordt door allerlei sponsjes en garnaaltjes en drinkbaar is, of doordat je gezondheid versterkt wordt na de acute ademhalingsproblemen in het koude water.  

Het is niet alleen het grootste meer ter wereld maar ook het diepste, tot ongeveer 1800 meter, en tevens het koudste. Het is 636 kilometer lang en 79 kilometer breed. Het water is ongewoon helder en zo puur dat de omwonenden het zo konden drinken. Het dierenleven in het meer is zo gevarieerd, er zijn ongeveer 1000 soorten, waarvan er ongeveer 750 uitsluitend in het meer voorkomen.

Siberische volkeren noemden het Baikalmeer hun Heilige Zee. Het oudste meer ter wereld is voor de reiziger van de Transsiberië Expres vaak het belangrijkste reisdoel. Hier geniet de bezoeker van ongerepte natuur, lange wandeltochten en de onvermijdelijke banja.

Een anekdote over het Baikalmeer luidt: wie zijn handen met het water wast, blijft vijf jaar langer leven. Wie het water op het hoofd laat plenzen, kan erop rekenen tien jaar ouder te worden. Maar de persoon die met heel z'n hebben en houwen in het meer springt, krijgt er een kwart eeuw bij.

Het water van Baikal is koud! Zo koud, dat wil je niet weten. Alleen een Rus kan langer dan een kwartier in het meer zwemmen en is daar ook gek genoeg voor. Toeristen druipen over het algemeen na vijf minuten bibberend af naar de kant. Ze wagen pas een nieuwe poging na een uurtje zonnen op de stenen kiezels langs het meer. Lang duurt de duik in het Baikal nooit. De temperatuur van het water ligt tussen de vier en vijftien graden.

Een gids van het Limnologisch Museum in het dorpje Listvjanka vertelt over een Amerikaanse sportster die probeerde het meer over te zwemmen. De poging lukte, maar de zwemster overleed korte tijd later. Haar lichaam was te lang blootgesteld aan het koude water. 'Ze had een speciaal warmtepak aan, maar dat was niet genoeg.' Je ziet de gids denken: die Amerikanen moeten niet denken dat ze álles kunnen.

In het museum is een permanente tentoonstelling te zien over de geschiedenis van het meer. Niet ver hiervandaan slaap ik in een klein houten hotel, aan de westelijke oevers van het meer. Het hotel is tevens hoofdkwartier van het Pribajkalski Nationale Park, dat een natuurgebied van 453 hectare beheert. De tweepersoonskamer kost twintig gulden. Aan vergelijkend warenonderzoek doen ze in Listvjanka blijkbaar niet, want bij een hotel verderop in het dorp kost een kamer tien keer zoveel.

Mijn hotel heeft een houten banja waarin de eigenares voor 140 roebel (ongeveer 14 gulden) het vuur lekker opstookt tot de temperatuur er tot boven de honderd graden stijgt. Een kwartier lig ik te zweten in deze Russische sauna. Daarna ren ik naar buiten, steek de autoweg over, wandel de houten trap af naar het smalle strand en laat me vallen in het water van Baikal. Zo voelt het water nog kouder aan dan het al is. De plotselinge verkoeling doet het lichaam aan alle kanten tintelen. Snel ren ik weer terug naar de snikhete banja aan de overkant. De hoteleigenaresse is tevreden dat we een Siberische traditie hebben ondergaan. Zonder banja ben je niet bij het Baikalmeer geweest.

Het Baikalmeer is het diepste en oudste zoetwatermeer ter wereld. Wetenschappers schatten de leeftijd van Baikal op 25 miljoen jaar oud. Andere meren op aarde bestaan niet langer dan 20.000 jaar. De oppervlakte van het Baikalmeer is met 31.500 vierkante kilometer groter dan België. Alleen het Tanganjikameer in Oost-Afrika is groter (32.880 vierkante kilometer). De diepte van Baikal is 1.637 meter, dat van Tanganjika is 1.436 meter.

Het Baikalmeer wordt geroemd om zijn zuiverheid. Je kunt tot maximaal veertig meter diep door het water heen kijken. Het water is te drinken zonder dat er een zuiveringsinstallatie voor nodig is - uniek voor in Rusland. Een fabriek pompt het water van 400 meter naar boven pompen om het daarna in flessen te verkopen.

Elke nieuwe dag heeft het meer een andere aanblik. Het blijft verrassen bij elke nieuwe wandeling. Dan weer lijkt het water een roze gloed over zich heen te hebben in de verte. Dan weer is het meer bedekt met een deken van vriendelijk zacht blauw satijn. Bij een onbewolkte hemel kun je de toppen zien van de Baikalbergen aan de overkant.

'In de winter moet je oppassen voor de beren als je gaat wandelen in de bergen', zegt een Oezbeekse gastarbeider die we onderweg tegenkomen. Hij bouwt in de zomer nieuwe huizen voor bewoners uit Listvjanka. Vele Oezbeken doen dat hier. 'Russen betalen een beter salaris dan bij ons.'

In de bergen rond het meer zien we geen beren, maar Japanse graven. Siberië telde eind 1945 ruim een half miljoen Japanse krijgsgevangenen van wie 10% in werkkampen is omgekomen. Rond het Baikalmeer werd een aantal van hen te werk gesteld in de houtindustrie. Pas het laatste decennium mogen nabestaanden in Japan hun omgekomen familieleden hier de laatste eer bewijzen.

Wie overigens echt geïnteresseerd is in het maken van wandelingen kan een 2.000 kilometer lange tocht maken om het meer. Het is de grootste wandelroute die er bestaat in Euro-Azië, die afgelopen augustus officieel werd geopend tijdens de eerste Dag van het Baikal. Milieuorganisaties hopen met de route meer eco-toeristen naar Siberië te trekken. Het Baikalmeer heeft een bijzondere flora en fauna. Er leven meer dan 2.500 dier- en plantsoorten. Ruim 80% is endemisch: nergens anders ter wereld komen deze soorten voor.

Beroemd is de Nerpa, de zoetwaterzeehond van Baikal, waarvan er ongeveer honderdduizend leven. Voor biologen is het een raadsel hoe de zoogdieren in Siberië zijn gekomen. Waarschijnlijk zijn ze via de rivieren uit het noorden gekomen. De huiden van de zeehonden zijn voor de plaatselijke bevolking in het noorden nog een betaalmiddel. Vijftig huiden voor een motorfiets.

In de winter is het mogelijk dwars door het ijs te kijken naar de niet bevroren onderwaterwereld. Toen er om de zuidkant van het meer nog geen spoor was aangelegd, legden de Russen op het bevroren meer de bielsen voor de Transsiberië Expres. Tijdens de Tweede Wereld Oorlog vervoerden de bolsjewieken zo Amerikaanse gevechtsvliegtuigen naar het Oostfront.

De treinreis van Irkoetsk om het Baikalmeer naar Oelan Oede is van een fabelachtige, niet te beschrijven schoonheid. Probeer de ochtend- of de middagtrein te nemen, niet de nachttrein. De Siberië Expres raast door tientallen tunnels, over bergtoppen en bruggen. Op gegeven moment kijk je vanuit de treincoupé recht op het Baikalmeer. Een uitzicht dat zeker een uur duurt. Tweeëntwintigduizend kubieke kilometer zoetwater, zegt mijn reisboek. Dat is 22% van de totale zoetwatervoorraad op aarde en maar liefst 80% van die in Rusland.

Onderweg stopt de trein vijftien minuten in het dorpje Sljoedjanka. Het kwartier is precies genoeg om bij baboesjka's een versgerookte Omulvis te kopen voor de lunch. Nergens dan rond het Baikal krijg je de kans de vers gevangen vis te eten. Omul zwemt alleen in het Baikalmeer.

Oelan Oede, een industriestad ten zuid-oosten van het meer met 300.000 inwoners, stelt na een bezoek aan het Baikal een beetje teleur. Er is Japans ballet in het plaatselijke theater. Een kolossaal hoofd van Lenin kijkt in het centrum op ons neer.

Het meer wordt gevoed door 335 rivieren, terwijl er slechts één in uitstroomt, de zeer brede en diepe Angara .

Na het vertrek uit Irkoetsk volgt één van de spectaculairste gedeeltes van de route. De lijn loopt langs de rivier de Irkoet en slingert zich door het Primorski-gebergte om vervolgens zijn route te vervolgen langs het Baikalmeer.

Gontsjarovo (5214 km), en Koeltoek (5228 km).

Voordat de lijn om het Baikalmeer klaar was, werden hier de passagiers overgezet naar Moesovaja aan de andere kant van het meer. In de zomer ging de overtocht per veerboot en in de winter per slede.

De spoorlijn klimt steil naar het hoogste punt bij kilometer 5254, en zakt daarna terug. Tussen 5274 tot 5278 km krijgt men de eerste glimpen van het Baikalmeer te zien. Na een tunnel op 5290 km krijgt u bij 5292 km een prachtig zicht op het meer.

In Sljoedjanke-1 (5317 km) stopt de trein ongeveer 15 minuten. Het is een mijnstad en haven aan de westkust van het meer.

U kunt de gelegenheid te baat nemen om snel naar het 500 meter verder gelegen meer te rennen, om uw handen onder te dompelen voor “Geluk en voorspoed” of op het perron omul (witvis) en gekookte aardappelen of frambozen te kopen. Indien u naar het meer wil, informeer eerst bij de provodnik wanneer de trein juist vertrekt.

Na ons vertrek hebben we een korte tunnel waarna we de volgende 180 km het Baikalmeer volgen.

Na Baikalsk (5358 km) passeert de trein het grootste milieuprobleem van het Baikalmeer, de Baikal cellulose-en papierfabriek, die en extreem sterke cellulose maakt die men in vliegtuigbanden gebruikt. Het chloorhoudende water wordt direct in het meer gepompt. Het opstarten van deze fabriek was een idee uit het brein van de milieuvandaal Nikita Chroesjtsjov.

Vidrina (5390 km) en Misovaja (5477 km) waar de passagiers voor het voltooien van de spoorlijn aankwamen per boot of slede.

Gans de tijd dat we langs de oevers van het Baikalmeer rijden blijft het grijs, maar het regent niet meer.

Even voorbij Bojarski (5504 km) draait de spoorlijn van het Baikalmeer weg.

Posolkaja (5531 km), verder naderen we bij kilometerpaal 5536 de brede vallei van de Selenga rivier, die we verder volgen tot in Oelan –Oede.

Lesovozni (5596 km), hier kruisen we de Selenga rivier, en is een goede plaats voor foto’s te nemen. Bij 5633 km passeren we een legerkamp met vele verlaten tanks.

Als we Oelan-Oede naderen klaart het terug op en we rijden door een prachtig landschap, en langs mooie wilde rivieren.  

We naderen Oelan –Oede langs de rechteroever van de Selenga.

We komen aan in Oelan-Oede om 16.00 uur plaatselijke tijd. Dit is onze laatste stop voor de Mongoolse grens, even nog de benen strekken en terug de trein op.

Oelan –Oede (5647 km) is de hoofdstad van de Boerjatse republiek, ligt in een vallei van de rivieren de Selenga en de Oeda. Oelan-Oede is ook tevens het kruispunt voor de Transmongolië lijn naar Beijing.

Oelan–Oede werd gesticht in 1666 door kozakken als overwinteringplaats en steunpunt voor de kooplieden langs de handelsroute naar China en Mongolië. Ook diende de plaats als verbanningsoord voor de ballingen van de December-opstand.

Oelan-Oede betekent in het Boerjats “Rode rivier”.

De bergachtige republiek Boerjatskaja heeft een oppervlakte van 351.300 km2 en strekt zich uit van het Baikalmeer tot aan de grens met Mongolië.

Gedurende zijn lange geschiedenis was het gebied onder Aziatische invloed, wat duidelijk zichtbaar is in de gelaatstrekken van de 250.000 Boerjaten die hier leven.

Ook de familie van de latere grote Mongoolse leider Dzjenghis Khan kwam naar hier en leefde in de nederzetting Bargoezin op de oostelijke oever van het Baikalmeer. Toen de Khan zijn terreur begon uit te oefenen over de westerse wereld sloten de Boerjaten zich aan bij zijn Gouden Horde.

De Boerjaten belijden sinds de 18^de eeuw het Tibetaanse boeddhisme. Op het hoogtepunt waren er niet minder dan 46 Datsans (hogere kloosters) en 150 tempels.

Veel kloosters werden in het Stalinistische tijdperk verwoest en duizenden lama’s werden naar de goelagkampen gestuurd. Nu sinds de recente ontwikkelingen na 1991 neemt de interesse in het boeddhisme toe en zijn reeds 20 datsans gerestaureerd.

Ten oosten van Oelan-Oede passeert de trein de rivier de Oeda, waarna we voorbij  Zaoedinski de Transsiberische spoorlijn verlaten voor de Transmongolië spoorlijn.

Ondertussen is het op de ganse trein een heen  en weer geloop van de Mongoolse smokkelaars die hun smokkelwaar van de ene wagon naar de andere slepen, de luiken in de gang en in de plafonds worden gevuld, en dit alles onder het goedkeurende oog van de provodnik, filmen of fotograferen is niet toegelaten.

De trein rijdt de 250 km tot aan de grens met Mongolië door het hart van de Autonome Republiek Boerjatskaja. Al is de afstand niet zo groot, door het bergachtige gebied duurt het toch zo’n 5,5 uur voordat de trein de grens bereikt.

Zagoestai (5769 km) ligt in de schaduw van dicht rook uitbrakende schoorstenen. In de nabijheid ligt de grote kolenmijnstad Goesinnozersk.

Verder gaat het langs de westelijke oevers van het Goizinoemeer (25 km lang en 5à 8 km breed), verder Goesinoe-Ozero (5801 km) op het zuidelijke punt van het meer en Dzjida (5852 km) en tenslotte Naoesjki (5902 km), dit is de grensplaats van Siberisch Rusland. We komen aan de Russisch Mongoolse grens om 20.40 uur plaatselijke tijd, de voorziene stop van 2.40 minuten worden er 3,5 uur. Ondertussen hadden we papieren ingevuld, werd onze bagage nagezien en de rest was wachten. Hier moet u

ook normaal roebels omwisselen voor Mongoolse tögrök, maar wij konden het niet doen.

Bij het uitwisselen krijgt u normaal een douaneverklaring die aangeeft hoeveel geld u officieel hebt gewisseld, dit document moet men bewaren.

De wisselkoers is ongeveer 300 tögrök voor 20 BEF. Een 5 tal kilometer verder komen we aan de grens, die is afgesloten met een elektrisch hekwerk. Het landschap is hier heel mooi, maar spijtig is het nacht en kunnen we er niks van zien.

Na deze stop rijden we verder naar Soeche Bator de grensplaats aan de Mongoolse zijde (5925 km). Deze is 23 km verder gelegen, maar eerst stopt de trein nog eens, en

zien we in de donkere nacht soldaten met waakhonden rond de trein, voor een laatste grondige controle.

Ook hier worden paspoorten en bagage gecontroleerd. Een paar Mongoolse smokkelaars worden hier betrapt, en moeten na veel heen en weer gepraat een boete betalen.

Soeche-Bator is de derde stad van Mongolië en ligt aan de samenvloeiing van de Selenga en de Orhon.

De stad is in 1940 gesticht en heeft ongeveer 16.000 inwoners die voornamelijk leven van de productie van meel, lucifers en drank.