van Bolzano in de Adige (Duits: Etsch) uitmondt. In het oosten
rijst op de achtergrond de schitterende Dolomietengroep van
de Catinaccio (Duits: Rosengarten) met de beroemde Torri del
Vaiolet (Duits: Vajoletturme) omhoog.
Gelegen op een knooppunt
van belangrijke internationale wegen en als uitgangspunt van
tal van bergtochten (te voet of per auto) heeft Bolzano niet
alleen een druk doorgangsverkeer, maar wordt de stad
niet in het minst van
wege haar wonderschone
omgeving graag als standplaats gekozen.
De oude binnenstad die
tussen Talvera en Isarco gevat ligt, is niettegenstaande de
zware luchtaanvallen van de laatste oorlog, toch in
hoofdzaak bewaard gebleven. Met haar statige renaissance en
barok herenhuizen, schilderachtige erkertjes en trappehuizen
heeft het oude Bozen zijn typisch Oostenrijkse karakter
behouden. Aan de andere kant van de Talvera strekken zich in
de richting van Gries en Quirain de Italiaans aandoende
woonwijken uit. Ten zuiden van de Isarco het industriegebied
van Bolzano.
GESCHIEDENIS. Bolzano.
het Romeinse Bauzanum, kwam in 680 onder Longobardische, in
740 onder Frankische heerschappij. Later was de stad zetel
van Beierse markgraven. Een tijdlang hoorde Bolzano tot het
bisdom Trento dat de stad in de 13de eeuw aan de graaf van
Tirol moest afstaan. Na de dood van de laatste gravin van
Tirol komt Bolzano aan de Oostenrijkse Habsburgers en deelt
tot 1919 het lot van Tirol. Bij de vrede van St. Germain
(1919) moet Oostenrijk ZuidTirol aan Italië afstaan. In 1948
wordt uit de provincies Bolzano
en Trento het autonome
gewest TrentinoAlto Adise (ZuidTirol) gevormd en wordt in de
provincie Bolzano het Duits als tweede officiële taal
toegelaten. Sinds 1964 is Bolzano zetel van de bisschop van
Bolzano-Bressanone (Brixen).
BEZIENSWAARDIGHEDEN.
Middelpunt van de oude stad is de Piazza Walther, genoemd
naar de bekende minnezanger Walther von der Vogelweide (ca.
1170-1230) wiens standbeeld in 1935 van hier naar het
Roseggerpark verhuisd werd. De bedoeling is echter dat
Walther binnenkort weer zijn oude plaats inneemt. Op de
zuidwesthoek van het plein de gotische dom uit de 14de15de
eeuw met een 65 m hoge, sierlijke toren (1504-1509) en een
Lombardisch portaal. In de kerk is de laatgotische, fraai
gebeeldhouwde preekstoel bezienswaardig, evenals de 14de en
15deeeuwse fresco's. Aan de Via de Posta (waar ook het
postkantoor is) de gotische dominicanenkerk (oorspronkelijk
13de14de eeuw, in de oorlog beschadigd en nadien
gerestaureerd) met fresco's uit het eind van de 1 4de eeuw.
In de aangrenzende Johanneskapel fresco's van de school van
Giotto (1330-5350; o.a. "Trloms \/an de dood") . I n de
kruisgang van het voormalige dominicanenklooster (thans
conservatorium) fresco's van o.a. Michael Pacher. — Niet ver
hiervandaan de kapucijnenkerk (1680; klooster
1599-1602).
Noordelijk van de Piazza
Walther loopt de Via dei Portici (Laubengasse), een met
arcaden omzoomde straat, tevens de belangrijkste
winkelstraat van Bolzano (autovrij). Aan deze straat zijn
vele patriciërshuizen te zien uit de 17de eeuw. Het Palazzo
Mercanti/e (Merkantilgebaude) (1708-1727; tegenwoordig Kamer
van koophandel), aan de rechterkant van de straat, is het
enige specimen van Italiaanse paleisbouw in Bolzano
(staatsiezaal voor conferenties).
De Via dei Portici komt uit op
het stadhuisplein met het in 1907 in barokstijl gebouwde
stadhuis. Aan de andere kant eindigt de Via dei Portici op
de Piazza del Erbe (fruitmarkt) met een Neptunusfontein uit
1777. Even benoorden de Piazza del Erbe het
franciscanenklooster met de na de oorlog gerestaureerde kerk
uit de 13de15de eeuw. De kerk heeft een mooie laatgotische
kloostergang waar concerten gegeven worden. Een laatgotisch
houtgesneden vleugelaltaar van Hans Klocker (ca. 1500)
bevindt zich tijdelijk in het franciscanenklooster.
lets verder aan de Via
Vintler de laatgotisc he Deutschhauskerk.
Van de Piazza del Erbe
voert de Via Museo naar het stedelijk museum (zondag
gesloten) dat archeologische vondsten, klederdrachten,
volkskunst, folklore e.d. toont.
De bij het museum
beginnende Lungo Talvera San Antonio (Wassermauerpromenade)
langs de oostelijke oever van de Talvera biedt mooie
uitzichten op de Monte Sciliar (Schlern) en de Catinaccio (Rosengarten).
Aan het begin rechts het Castel Mareccio (Schloss Maretsch)
met zijn vijf torens (13de16de eeuw). Aan het noordelijk
uiteinde van de promenade het slot Klebenstein (17de eeuw)
en boven op de porfierrots het slot Runkelstein (361 m; 13de
eeuw) met interessante fresco's uit de 14de16de eeuw.
Passaggiata Guncina (Guntschnapromenade) en Passaggiata
Osvaldo (St. Oswaldpromenade), z. Omgeving.
Westelijk van de Talvera
strekken zich de nieuwe, overwegend Italiaanse stadswijken
uit. Westelijk van de brug over de Talvera (tegenover het
museum) het Monumento della Vittoria, een Italiaanse
triomfboog die na de Eerste Wereldoorlog werd opgericht. 1
km zuidelijk ligt het terrein van de Bozner Messe met het
jaarbeursgebouw (in seizoen ook kunstijsbaan) . Van hier
voert de Via Italia naar het paleis van justitie en verder
naar de Piazza Mazzini waar de met hoge arcaden omzoomde
Corso Libertà op uitkomt. Over de Corso Libertà bereikt men
het centrum van Gries.
Gries (273 m), dat sinds
1925 tot de gemeente Bolzano hoort, ligt aan de voet van de
Cuncina (Guntschna) en werd vroeger vanwege het milde
klimaat in de winter als herstellingsoord bezocht. Tal van
villa's en mooie tuinen omgeven de oude dorpskern.
Aan de oostzijde van de
marktplaats van Gries een benedictijnenklooster, een
vroegere burcht met mooie stiftskerk in late rococostijl
(1769-1778); "plafonden altaarschilderingen van Martin
Knoller. Daar vlakbij de oude parochiekerk uit de 15de16de
eeuw met in de Erasmuskapel een mooi houtgesneden
altaarschrijn van Michael Pacher.
OMGEVING van
Bolzano.—Ten noorden van de oude parochiekerk in Gries
begint de passaggiata Cuncina die langs de helling van de
berg de Cuncina is aangelegd. De promenade eindigt bij hotel
Reichrieglerhof (45 min.), dat men ook per auto over de Via
Cadorna en Via Miramonti kan bereiken (3,5 km). Wandelaars
kunnen van het hotel Reichrieglerhof langs een steile,
geplaveide weg naar het dal afdalen, vervolgens langs de
'Gescheibte Turm' naar de bovenTalverabrug (20 min.). Aan de
andere kant van de brug het slot Klebenstein en het begin
van de uitzichtrijke *passaggiata Osvalda die tussen de
wijnbergen tot 400 m hoogte stijgt om dan langs m het
schilderachtige wijndorp St. Magda/ena naar , flentsch af te
dalen (1,2 uur).
Het beste uitzicht op
Bolzano en omgeving heeft men vanaf de Virgolo (Virgl, 453
m; restaurant) die men van de rechteroever van de Isarco
(0,5 km zuidelijk van de Piazza Walther) met een zweefbaan
kan bereiken (of te voet over het Virgolobergpad) in een
half uur.
Een mooie wandeling is
het naar de Colle (Kohlern, 1126 m; ook zweefbaan) met
uitzicht op de Catinaccio en de Monte Sciliar. Na een half
uur lopen bereikt men de aardige vakantieplaatsen
Bauernkohlern (1140 m) en Herrenkohlern (1180 m). urescla.
Even benoorden de brug
over de Talvera gaat een zweefbaan (en een smalle weg) naar
San Genesio Atesino (Jenesien; 1080 m) dat vanwege zijn
zuivere berglucht een veelbezocht herstellingsoord is. Men
heeft er een schitterend uitzicht op de Dolomieten.
Noordoostelijk van
Bolzano strekt zich het Renon (Pitten) uit, een
uitgestrekte, heuvelachtige porfiervlakte tussen de Talvera
en de Isarco, die door een 17 km lange, goede weg met
Bolzano verbonden is.—12 km: Unterinn (908 m). Zijweggetje
langs het Layo Costalovara f Wolfgrubensee) naar
Soprabolzano (Oberbozen; 1200 m); een afstand van 5 km. Men
kan ook het zweefspoor van Bolzano nemen; van Soprabolzano
loopt een 5,4 km lange trambaan naar Collalbo. 5 km Collalbo
(Klobenstein; 1190 m) is ook een aardige zomerverblijfplaats
met heerlijke uitzichten op de Dolomieten. Over Longomoso
(Lengmoos) in de Finsterbachschlucht naar de aardpiramiden.
Van Bolzano over de
Pennespas (Penser Joch) naar Vipiteno (Sterzing; 67 km;
hellingspercentage van soms 13%). Dit prachtige
traject over de zeer goed onderhouden Runkelsteiner en St.
Heinrichstrassen voert langs het slot Klebenstein (links),
hier een aftakking naar het zweefspoor naar San Genesio,
vervolgens onderlangs het slot Runkelstein (rechts) over de
Talvera waar links de weg van Gries uitkomt. Bij de volgende
aftakking rechts over een overdekte houten brug naar de
linkeroever van de Talvera waar een oude weg naar de in het
dal gelegen oude waterburcht Ried voert en dan bergopwaarts
door het hier en daar zeer nauwe, ravijnachtige Val
Sarentino (Sarntal), langs loodrechte porfierwanden en door
24 tunnels. Links boven de omvangrijke burchtruine
Rafenstein (692 m; 1 6de eeuw), rechts het slot Wangen en
spoedig daarop ziet men voor zich de machtige, 230 m hoge
porfierrots van de Johanneskofel voor zich verrijzen met het
oude Johanneskapelletje. 10 km: Gasthaus zur Post Halbweg,
waarna het bergopwaarts gaat door het hier breder wordende
dal. 5 km: Ponticino (BundschenDick, 923 m; hotel); de
huizen zijn woningen van employé's van de
elektriciteitswerken. Na 1 km rechts het Gasthaus Fichte en
even verder beneden het kleine Bad Schörgau (ijzerhoudende
mineraalbron). 4 km: Sarentino (Sarnthein; 981 m),
zomervakantieoord en belangrijkste plaats van het dal,
lieflijk gelegen en beheerst door de burchten Reineck (13de
eeuw) en Kranzelstein. In het Cypriankerkje 16deeeuwse,
gerestaureerde fresco's. In het Val Sarentino worden op
feestdagen nog klederdrachten gedragen.
De weg naar de Pennespas voert
van Sarentino verder naar boven door het Val Sarentino. 3
km: Campolasta (Astfeld; 1023 m), een aardig dorp bij een
splitsing van het dal: rechts het Val Durna (Durnholzer Tal)
met het gelijknamige dorp aan het beeldschone Durnholzer
Meer (1568 m; hotel), links het mooie Va/ Pennes (Penser
Tal) waar de weg licht stijgend doorheenvoert; na 9 km
Gasthaus Alpenrolse (links), vervolgens langs een
stuwbekken; daarna tegen de helling het eenvoudige Gasthaus
Edelweiss. 18 km: Pennes (Pens; 1459 m), de over de
helling verspreid liggende hoofdplaats van het dal. Na
Pennes gaat het met drie scherpe bochten steil naar boven;
links de Corno Bianco (Weisshorn; 2705 m). 10 km: Passo die
Pennes (Penser Joch; 2211 m) met schitterend uitzicht op de
Oetztaler en Stubaier Alpen met de Zuckerhutl (3507 m). — Na
deze pashoogte gaat het 10 % bergafwaarts, eerst nog hoog
tegen de kale rotswand boven het dal van de Isarco; na 8 km
onder het Gasthaus Schönblick het gehucht Dosso Egg) met
kapel; hier links bergafwaarts door het bos met mooie
doorkijkjes in het dal van de Isarco (Vipiteno, Burg
Sprechenstein). Ten slotte met 13 % naar het Isarcodal
afdalend waar men vlak voor
de parochiekerk van Vipiteno op de van de Jaufenpas komende
weg uitmondt. 17 km: Vipiteno (Sterzing; 948 m).
