Werd in 181 v. Chr. door de Romeinen in de delta van de Isonzo gesticht als wachtpost tegen de Kelten en was in de oudheid een van do grote steden van Italië, de belangrijkste handelshaven aan de Golf van Triëst. In 452 werd Aquileia door Attila verwoest, waarna het in de vroege middeleeuwen onder haar bisschoppen weer tot bloei kwam. Thans is Aquileia een volkomen onbeduidend stadje.

BEZIENSWAARDIGHEDEN.  Het belangrijkste monument uit een groots verleden is de dom die in het begin van de 11de eeuw bovenop een oudere kerk werd gebouwd en aan het eind van de 14de eeuw in gotische stijl werd verbouwd. In het zeer bezienswaardige interieur, de met prachtige mozaïeken bedekte vloer uit de oorspronkelijke kerk (4de eeuw), een mooie renaissancekansel, resten van fresco's uit de 11de eeuw in de absis en een renaissancetribune; in de crypte 12deeeuwse fresco's. Bij de hoofdingang een 11 de eeuws graf en daarnaast de ingang naar de Cripta degli Scavi uit de 3de eeuw met mozaïeken. Vanaf de 73 m hoge campanile heeft u een weids uitzicht.—Van het soldatenkerkhof achter het koor van de dom voert de 700 m lange Via Sacra onder cypressen naar de recente *opgravingen van de Romeinse stad . Niet ver hiervandaan het Museo Paleocristiano en het niet lang geleden blootgelegde Forum.  Westelijk van de dom de schaarse resten van een amfitheater, een Romeinse straat en een Romeins mausoleum (reconstructie) alsmede gedeeltelijk blootgelegde oratoria met goed bewaard gebleven mozaïekvloeren. Zuidwestelijk van de dom het Museo Archeologico.