Gewest: Sicilia.  Provincie: Agrigento (AG). Hoogte: 326 m. Aantal inw.: 50 000. Postcode: 192100. Netnummer: 0922.  AA, Piazzale Roma;

GESCHIEDENIS.

Agrigento werd in het jaar 582 v. Chr. vanuit de Griekse kolonie Gela (80 km zuidoostelijk) gesticht en kreeg toen de naam Àkragas. Schitterend gelegen boven op een bergrug tussen de rivieren Akragas (San Biagio) en Hypsas (Santa Anna), gold zij volgens Pindarus als 'de mooiste stad der stervelingen'. Op de plek van de tegenwoordige stad lag eens de Acropolis; zuidelijk hiervan, boven de zee en tegen de zachtglooiende helling strekte zich de oude stad uit, waarvan nog vele resten van de omwalling en van de tempels bewaard zijn gebleven. De heersers van de stad waren merendeels tirannen, van wie Phalaris (ca. 549 v. Chr.) berucht was om zijn gruwelijke wreedheden: het heet dat hij zijn vijanden aan Zeus Atabrios (de afgod van de berg Tabor) in een gloeiende stier offerde. Toen de stad eerst door oorlogen, later door de handel met Carthago tot grote rijkdom en macht was gekomen, leefden de vooraanstaande burgers er op waarlijk vorstelijke voet. Onder leiding van Empedokles (gestorven ca. 424 v. Chr.) beleefde Akragas haar grootste machtsontplooiing, maar reeds in 406 v. Chr. moest zij tegen de Carthagers het onderspit delven. De stad werd geplunderd, de kunstschatten naar Carthago verscheept en de tempels in brand gestoken.  Het Romeinse Agrigentum (sinds 210 v. Chr.) bleef een onbéduidende stad. Sinds 828 n. Chr. in het bezit van de Saracenen, werd de stad de concurrente van Palermo. In 1086 stichtte de Normandier Roger I er een bisdom dat in de middeleeuwen het rijkste van Sicilie zou worden. Tot 1927 droeg de stad de Saraceense naam Girgenti en pas daarna werd het Agrigento

BEZIENSWAARDIGHEDEN.  Aan de noordwestrand van de oude stad met haar kronkelige straten en steegjes, staat boven op de fundamenten van een Jupitertempel uit de 6de eeuw de dom. Met de bouw van de dom werd in de 11de eeuw begonnen; in de 13de en 14de eeuw werd er verder aan gebouwd en in de 16de/17de eeuw werd het bouwwerk grotendeels vernieuwd. Een aardverschuiving in 1966 veroorzaakte veel schade die sindsdien echter voor het grootste gedeelte ongedaan is gemaakt. In de kerk, aan het eind van het linker zijschip, de De Mariniskapel met het grafmonument van Gaspare de Marinis (1492). Achter het portaal met spitsbogen, rechts voor het koor, een zilveren schrijn met de beenderen van de heilige Gerlando, de eerste bisschop van Agrigento. Vanaf de onvoltooide campanile (14de eeuw) een mooi uitzicht. Westelijk van de dom bij het bordes, het Museo Diocesano.

In het zuiden van de oude stad, aan de Piazza Pirandello, het Museo Civico met middeleeuwse en latere kunst alsook schilderijen van Siciliaanse meesters.

De drukke Via Atenea is de hoofdstraat van de stad. Deze loopt van de Piazza del Municipio in oostelijke richting naar de Piazzale Roma. 1,5 km oostwaarts van hier verwijderd in een privétuin de 351 m hoge Athenerots (Rupe Atenea), die een weids uitzicht biedt over stad en omgeving.

Van de Piazzale Roma bereikt men de tempelbuurt en de zuidelijk daarvan gelegen Piazza Marconi met het centraal station De als 'Passessiata archeolosica' aangegeven rondgang volgt van hieraf de Via Crispi in zuidoostelijke richting.  Na 1 km links de aftakking naar de begraafplaats waar in de zuidoosthoek delen van Griekse vestingwerken bewaard zijn gebleven. Van hier gaat het over de hobbelige oud-Griekse straat een halve kilometer naar het oosten naar de hoger gelegen Ceres en Proserpinatempel (of Demetratempel) die al in 470 v. Chr. werd opgericht, maar in de tijd van de Normandiërs werd omgebouwd tot het kerkje San Bagio. Onderaan het terras in een grot een heiligdom van Demeter van omstreeks 650 v. Chr.

Aan de Via Crispi volgt spoedig hierop een aftakking naar links naar de tempel van Juno Lacinia en verderop gaat de S.S. 115 naar Gela. Na een halve km verder links een niet lang geleden opgegraven stuk van de Grieks Romeinse stad (4de eeuw v. Chr. tot 5de eeuw n. Chr.; bezienswaardige fresco's en mozaïeken). Nog 300 m verder rechts het Museo Archeologico Nazionale dat

prehistorische vondsten, vazen, munten en architectonische fragmenten herbergt. Pronkstuk is een marmeren Ephebebeeld van 490 v. Chr. Tegenover het museum de kleine gotische kerk San Nicola (13de eeuw; portaal). In de kerk een Griekse marmeren *sarcofaag met in reliëf voorstellingen uit de mythe van Phaedra en Hippolytos. Westelijk van de kerk het zgn. Oratorium van Phalaris en een haast vierkant cellagraf van een Romeinse matrone uit de 1ste eeuw n. Chr.

Ongeveer 1 km de weg volgend van de San Nicola af ligt het omheinde tempelterrein dat altijd vrij toegankelijk is. Rechts de Zeustempel, links bij de zuidelijke stadsmuur van de oude stad de zgn. Heraclestempel ( Tempio di Ércole; 6de eeuw v. Chr.), waarvan in 1923 acht van de oorspronkelijk achtendertig zuilen van de zuidzijde weer werden opgericht.

Van de Heraclestempel voert een nieuwe weg in oostelijke richting langs de Villa Aurea (administratie van het tempelterrein; wisselende tentoonstellingen) naar de Dorische **Concordiatempel (5de eeuw v. Chr.; in de middeleeuwen tot kerk omgebouwd), die met zijn vierendertig perfect bewaard gebleven zuilen met het Theseion in Athene tot de best geconserveerde tempels van de oudheid hoort.

Ongeveer 600 m verder oostelijk, niet ver van de weg van Agrigento naar Gela, in de zuidoostelijke hoek van de oude Griekse stad, verheft zich boven een steile rotswand de tempel van luno Lacinia. De schitterend gelegen tempel dateert uit de tweede helft van de 5de eeuw v. Chr., dus uit de bloeitijd van de Dorische stijl. Vijfentwintig zuilen staan in hun geheel weer overeind, negen slechts als halve zuilen.

Tussen de Heraclestempel en de Zeustempel staat de zgn. Porta Aurea waaronderdoor de weg naar Porto Empedocle (l 0 km zuidwestelijk; 20 000 inw.) loopt en zuidelijk hiervan naar de aan de monding van de Fiume San Biagio gelegen oude haven. Buiten de Porta Aurea het graf van Theron (Tomba di Terone) d.w.z. de resten van een torenachtig grafmonument uit de Romeinse tijd.

Ten noordwesten van de Porta Aurea de ruines van de nooit voltoolde Zeustempel (Templio di Giove Olimpico; 5de eeuw v. Chr.). Met 113 m lengte was dit de grootste overdekte ruimte uit de Griekse oudheid (ter vergelijking; tempel G in Selinunte 111 m; Artemision in Ephese 109 m; Parthenon in Athene 70 m). Reusachtige mannelijke en vrouwelijke telamonen of atlanten ondersteunden eens de balklaag; één ervan, 'il Gigante' (7,7 m lang), werd gerestaureerd.

Ten westen van de Zeustempel de tempel van Castor en Pollux ofwel de Dioscurentempel (5de eeuw v. Chr.) waarvan vier zuilen weer opgericht werden. Niet ver hiervandaan in noordelijke richting de Santuario delle Divinità Ctonie (6de eeuw v. Chr.), een in zijn soort unieke eredienstplaats van de onderaardse (Chtonische) godinnen, ofwel van Demeter en Kora. Ook werden de overblijfselen van twaalf altaren en acht kleine tempels in de vorm van schathuizen blootgelegd . Verder noordwestelijk, aan de andere kant van de spoorweg, de overblijfselen van de Vulcanustempel (ca. 470 v. Chr.).